به گزارش مهر ، بهاء الدین خرمشاهی نوشتار خود را اینگونه آغاز کرده است : رباعیات " ایرج زبردست " ، شاعر خوش درخشیده و در عین حال ماندگار معاصر را نمی توان و نباید جدی نگرفت . لازم نیست که دست را بکاود تا در آن برای خود جا باز کند ." پروانه را چه حاجت پروانه دخول " سعدی ) .

نام یکی از دفترهای رباعی او بحث برانگیز از آب در آمده : " خیامی دیگر " این نام را گرد آورنده کتاب از سرذوق و هیجانی که هر کس تحت تاثیر شعر نافذ زبردست پیدا می کند ، بر آن نهاده بود .

شاعر هم در عالم قلندری و وارستگی و درویشی که دارد در پی آن نیست که چقدر به خیام نزدیک است یا نه . گلبانگ ترانه های خیام صیحه آسمانی است که به موسیقی کیهانی تبدیل شده است . ایرج زبردست شاعری است به کلی نوگرا و نوسرا و نواندیش . به هر حال تشبیهی بوده است و تشویقی و نباید بر سر آن زیاد درنگ کرد .

رباعی زبردست همان ویژگی رباعی خوب را که تشکیل شکلی " برهان گونه " از سه گزاره است دارد . ( گزاره چهارم تاکید یا تکرار یکی از مصرع های سه گانه دیگر است ) ملاحظه کنید :

با جمله رندان جهان هم کیشم
خیام ترانه های پر تشویشم
انگار شراب از آسمان می بارد
وقتی که به چشمان تو می اندیشم

با این مثال که روشن تر است :

تا بال و پر عمر به رنگ هوس است
از اوج ، سرازیر شدن یک نفس است
آن لحظه که بال زندگی می شکند
در چشم پرنده ، آسمان هم قفس است

امروزه رباعی قالب کمابیش فراموش شده ای است ؛  یعنی کم سراینده دارد .این قالب (ترانه ، رباعی ) تاریخی دو هزار ساله دارد .اغلب غزلسرایان کهن به ویژه عطار ، مولانا ، سعدی و حافظ هم رباعی ها دارند که از نظر کم و کیفیت قابل اعتناست ، در این میانه حافظ کمتر رباعی سروده و بیشتر رباعیات منسوب به اوست .با گذشت زمان و کاوش و پژوهش پژوهندگان ، صاحبان و سرایندگان واقعی آنها بیشتر آشکار می شود .

ایرج زبردست کم گوی و گزیده گوست . تقریباهیچ رباعی او نیست که مضموت پخته و معنای پیشرفته ای نداشته باشد .شعر او در خدمت هیچ دستگاه اندیشگی ( ایدئولوژی ) خاصی نیست .

غالبا هنربرای هنر است .هنر تا از نظر موازین و قوانین هنری برجسته نباشد ، هیچ خدمتی به هیچ اندیشه بیرون از شعر و هنر نمی تواند بکند ! اگر چه رنگ عرفانی و گاه لحن مناجات گونه بعضی رباعیات او را نباید از یاد ببریم .

فرم - آگاهی ایرج زبردست در رباعی در حد اعلی است . کلمه و عبارت و قافیه ها در عین استحکام و متانت و بدعت اند . هم محتوا و اندیشه ها یش نوست و هم الفاظش و هرگز لفظ بر اندیشه تقدم ندارد ، بلکه هم پردازند .

همان گونه که بعضی از غزلسرایان برجسته معاصر و در راس همه آنها استاد سیمین بهبهانی ، غزل را چندان نو و اجتماعی و پرمعنا کرده اند که تبدیل به ژانری ( قالبی /نوعی ) از شعر نو شده است .ایرج زبردست هم همین خدمت را به رباعی کرده است .

حتی رباعیاتی دارد که خواننده یا شنونده در برخورد اول ، احساس می کند شعر نو می خواند یا می شنود ، کاری است کارستان .من نام این نوع رباعیات ایرج زبردست بزرگ را رباعیات نیمایی گذاشته ام . ملاحظه کنید :

با صورت اتفاق
از ثانیه ردخواهی شد
(انتظار پر خواهد شد )
می دانم
با اقاقیا
با نرگس
باز از همه سو
به خانه خواهی آمد

که اگر آن را به صورت کلاسیک بنویسیم این گونه می شود :

با صورت اتفاق از ثانیه رد
خواهی شد ، انتظار پر خواهد زد
می دانم با اقاقیا با نرگس
باز از همه سو به خانه خواهی آمد

و یا این رباعی که تازگی در آن موج می زند :

حالا از با تو می نویسم
حالا هرقدر که خواستی بمان
حالا با این سایه و این اتاق و شاعر
حالا باید به تو فکر کرد
از حالا تا ...

که شکل کلاسیک آن اینگونه نوشته می شود :

حالا از با تو می نویسم ، حالا
هر قدر که خواستی بمان ، حالا با
این سایه و این اتاق و شاعر ، حالا
باید به تو فکر کرد ، از حالا تا ...

به یک نمونه دیگر نگاه کنید چقدر سرعت در آن جولان می دهد :

آهای خبرخبرخبر :
( امشب در میدان بزرگ شهر
مردی دیگر بردار کشیده می شود )
امشب ماه ابری

تن وقت سرخ
: آهای خبر ...

که صورت چهار لختی آن چنین است :

آهای خبر خبر خبر : امشب در
میدان بزرگ شهر مردی دیگر
بردار کشیده می شود ، امشب ماه
ابری ، تن وقت سرخ ، آهای خبر 

فکر می کنم همگان بر این عقیده باشند که این نوع رباعی ( نیمایی ) باید به همان شکل پلکانی نوشته شود .چون در حالت چهار مصراعی رباعی بی درو پیکر و بی معنا از آب در می آید .

یکی دیگر از ویژگی های رباعیات زبردستانه ایرج زبردست پارادوکس ( متناقض نما ) بودن آن هاست :

باران : تب هر طرف ببارم دارم
دهقان : غم تا به کی بکارم دارم
درویش نگاهی به خود انداخت و گفت :
من هرچه که دارم از ندارم دارم

یا نمونه دیگر :

این صبح ، نه آنی نه سپیدیم هنوز
درشهر امید با امیدیم هنوز
دیدی که چه کرد ، دست شب بامن و تو ؟
در بازو به دنبال کلیدیم هنوز

با این نمونه :

زد بانگ کسی که جاده ها رامی زیست :
این بی خبر از عاقبت راه نایست
آن سوی قدم ها که نمی دانم کیست
پیوسته کسی هست که می گوید : نیست

بحث تطبیقی و تحقیقی در رباعیات ماندگار ایرج زبردست ، بحثی است فنی که در حد توان و بضاعت این قلم نیست .این شاعر ذاتا ریشه در نوآوری دارد .غیراز رباعیات نیمایی که به آن پرداخته شد ، رباعی ، تصویر یا رباعی تصویری از ابداعات خاص اوست که بی شک در تاریخ ادبیات ما جایگاهی خاصی پیدا خواهد کرد .

شیرازی ها باید به خودشان ببالند که شاعری با این توانایی به تنهایی توانسته شیراز را به پایتخت رباعی امروز تبدیل کند .
با این رباعی که بای او سروده ام این نوشتار را به پایان می برم :

خیام زپشت پرده سرمست آمد
با کوزه ای از ترانه در دست آمد
بگذشت هزاره ای و ما چشم براه
تا نوبت ایرج زبردست آمد